آفرینش

   

زنگ تفريح هم فرصتي براي استراحت ورفع خستگي کودکان ونوجوانان وهم مهمترين وسيله اجتماعي شدن آنان به شمارمي رودوتجربياتي که دانش آموزان درزنگ تفريح به دست مي آورند مي توانددرنگرش آنان نسبت به خودمدرسه وتحصيل اثربگذارد.بنابرين زنگ تفريح فرصتي است تا دانش آموزان گروه هاي سني مختلف ضمن بازي گروهي باهم دوست شوند و به قول بلاچفورد : شبکه هاي مهم اجتماعي را درمدرسه ايجاد کنند . درکشورمامديرمدرسه نقش چنداني درمديريت زنگ تفريح برعهده ندارددرعوض نقش ناظم يامعاون مدرسه دراين زمينه کاملاً برجسته است .اومعمولاً باوضع مقرراتي که غالباً براي دانش آموزان توجيه نشده است مانند:توپ نياوريد،ندويد،کش بازي نکنيد،روي زمين خط نکشيد و ... سعي مي کند ازتصادم ودرگيري دانش آموزان وبروزخشونتهاي اجتماعي آنان به يکديگرجلوگيري کند. بعضي معاونين گاه باخط کش ياوسيله تهديدکننده ديگري نيزبرا ي ترساندن واحياناً بقيه متخلفين به همراه دارند ودرحالي که ميان دانش آموزان قدم مي زنند مترصدند تا دانش آموزان پرخاشگر،بي انضباط ومتخلف رابه سزاي اعمال خودبرسانند. آنان عقيده دارندبااين که بسياري ازدانش آموزان رفتارمعقولي درداخل کلاس هاازخودنشان مي دهندامادرحياط مدرسه بي انظباط ،خش وغيرقابل کنترل هستند. درمورداثرات مثبت ومنفي زنگ تفريح وبررسي نظرات بعضي ازدانش آموزان ومعلمان، تحقيقاتي درکشور ماصورت گرفته است درحالي که اين بخش اززندگي درمدرسه همانند ساير برنامه هاي آموزشي وپرورشي به خاطراثراتي که مي توانددرزندگي عاطفي واجتماعي دانش آموزان داشته باشدنيازمندتوجه خاصي مي باشد . تحقيقات درزمينه زنگ تفريح وجنبه هاي اجتماعي زندگي درمدرسه دربسياري ازکشورهاي صنعتي پيشرفته به خصوص درانگلستان فراوان است . پژوهش اسميت و شارپ درموردآزارگري درمدرسه نشان مي دهدکه بسياري ازمعلم هاي انگليسي به اين دليل که اکثردعواهاوابرازخشونت دانش آموزان به يکديگراغلب درزنگ تفريح صورت مي گيرد و اين امرکه متمرکزکردن حواس دانش آموزان پس ازبازي شلوغ وپرهيجان زنگ تفريح دشوار است و نظرمثبتي در مورد اين زنگ ندارندوترجيح مي دهندکه زنگ تفريح کوتاه ترشود و يا حتي تغيير دردرس به صورت چند تگ زنگ اعلام شود . گفتني است که دراين کشورمسئوليت مراقبت از دانش آموزان درحياط به هنگام زنگ تفريح به خوبي درمدارس ابتدايي به عهده معلمان مدرسه است که به نوبت اين وظيفه راانجام مي دهند.اتحاديه معلمان انگليس درزمينه انظباط درمدرسه زنگ تفريح رابه عنوان مهمترين زمان بروزمسايل رفتاري ازقول معلمان نقل کرده است . عليرغم نظرمعلمان ،نظرشاگردان درموردزنگ تفريح کاملاًمثبت است .نتايج تحقيقات نشان داده است که اکثردانش آموزان گروه نمونه بااين که ازحياط مدرسه وفضاي فيزيکي محوطه بازي خود ناراضي بودندزنگ تفريح رابه عنوان تجربه اي مثبت تلقي نموده اند.دليل اصلي رضايت دانش آموزان اززنگ تفريح فرصتي است که اين زنگ براي ايجاددوستي وانجام بازي هاي مختلف به آنهامي دهد امادانش آموزان دبيرستاني ازاين که دراين ساعت مي توانندبادوستان خوددرمدرسه آزادانه درباره معلم هاصحبت کنندوازفشارهاي کنترل بزرگسالان درامان باشنداظهاررضايت کرده اند. نوع بازي هاي دانش آموزان در زنگ تفريح بلاچفورد در زمينه بررسي نوع بازي هايي که معمولاً درحياط مدرسه انجام مي شود نشان داده است که نوع بازي هاي دانش آموزان درمقاطع مختلف تحصيلي باهم تفاوت دارند. به اين معني که دانش آموزان دوره ابتدايي بيشترعلاقمند به بازي هاي دسته جمعي وپرهيجان يعني بازي هايي هستندکه محيط مدرسه رازنده وشاداب مي کنددرحالي که دردانش آموزان دوره دبيرستان ميل به بازي هاي گروهي تقليل مي يابد وتمايل بيشتري به محبت وراه رفتن بادوستان پيدا مي کنند. البته به اين معني نيست که براي دانش آموزان دبيرستان اهميت کمتري داردبرعکس اين زنگ وسيله مهمي براي برقراري ارتباطات اجتماعي وتقويت دوستي هاست ازطرفي مشاهده بازي دانش آموزان درمدرسه نشان مي دهدکه درهرمدرسه بازي هاي خاصي که درارتباط بافرهنگ وزندگي غيررسمي درآن مدرسه است رواج دارد.نقش بازي دردوره ابتدايي بيشترتسهيل برقراري رابطه اجتماعي است درحالي که درسال هاي بعدي نقش آن حمايت وحفظ دوستيها مي باشد که دراين حمايت به خصوص به هنگام امتحانات وآماده شدن براي ورود به زندگي اجتماعي پس ازدوران مدرسه باز مي باشد. بنابرين دوستي هايي که درزنگ تفريح پا يه گذاري مي شوددرطول زندگي براي فرد ارزشمند خواهد بود وطبيعتاً درمقابل نکات مثبت زنگ تفريح واثرات مهم اجتماعي آن درمواقعي نيزکودکان ونوجوانان رفتاري منفي ازقبيل سربه سريکديگرگذاشتن ،اذيت کردن وکتک کاري از خود نشان ميدهند که اين امربه خصوص درمدارس پسرانه بيشترمشهوداست .بااين که هدف شوخي هاي سبک زنگ تفريح وازنظرعاطفي براي دانش آموزان نارحت کننده باشد وبرپيشرفت تحصيلي وآرامش فکري آنان اثرمنفي گذارده محيط مدرسه رابرايشان تلخ وناگوارمي کند. وقوع اين نوع رفتارهاي خشن نشان دهنده وجود روابط ناسالم بين همسالان مي باشدروابطي که براساس سلطه جويي وسلطه پذيري شکل گرفته است . تغييرات انجام شده درسالهاي اخيردرزمينه زنگ تفريح درموردچگونگي تغيراتي که دردهه اخيردرانگلستان درزنگ تفريح وبه خصوص درجهت کاهش زمان آن به دست آمده توسط بلاچفورد پژوهش صورت گرفته اين تحقيق نشان مي دهددليل اصلي کاهش زنگ تفريح به منظورافزايش ساعات تدريس بوده است .يکي ازدلايل اين امردرکشورفوق وجودرقابت بين مدارس ،توجه به نتايج امتحانات وگرايش به تقويت پيشرفت تحصيلي دانش آموزان است . دليل مهم ديگرکاهش زمان زنگ تفريح تمايل به پيشگيري مسائل رفتاري دانش آموزان بوده است . بااينکه در5سال اخيربه خاطراستراتژي مختلف به کارگرفته شده درزمينه بهبهودرفتاردانش آموزان مدارس ابتدايي درمقايسه بادانش آموزان دبيرستاني رفتاربهتري داشته اند به طورکلي نظرمعلمان اين بود که استانداردهاي رفتاردرمدارس پايين آمده است .بي احترامي نسبت به بزرگسالان ومحيط ورفتارپرخاشگرانه بيشترشده وتعداددانش آموزاني که رفتارناشايست ازخودبروزمي دهندافزايش يافته است . دراين تحقيق معلمان همچنين عقيده داشتندکه رفتاردانش آموزان درخارج ازمدرسه نيزدرمقايسه باسالهاي گذشته بدترشده است .به طورمثال نظراغلب معلم هااين بودکه دانش آموزان دربازي هاي خودمثل سابق سازنده وخلاق نيستند.بسياري ازآنان درحياط بيکار مي گردند وکارخاصي نمي کنند. بازي هاي سنتي کاهش پيداکرده وسطح بازيها پايين آمده است وبه خصوص براي پسرهابازي نوعي نمايش قدرت درآمده است .بعضي ازمديران پيشنهادکرده اندکه بايد به دانش آموزان بازي هاي سنتي فراموش شده آموزش داده شود. ازتغييرات ديگرتغييروضع فيزيکي حياط مدارس بود.به طورمثال توجه به امنيت دانش آموزان باعث شده که بعضي ازوسايل بازي درحياط به خاطرخطرات احتمالي جمع شود.درمدارس ديگربه اين دليل که حياط خالي ،خشک وجدي مدرسه مي تواند خودعاملي براي بروزرفتارپرمشکل دانش آموزان باشد.اقداماتي درجهت بهبودفضاي فيزيکي مدرسه انجام داده اند.مثلاً ايجاديک محوطه سبز،نصب چندوسيله بازي و... ،نگراني مديران براي ايجادامنيت بيشتربعضي مدارس رابه کاهش بازي وايجادمحدوديت براي حرکت وفعاليت کشانده است .بااين که توجه به پيشرفت تحصيلي دانش آموزان باافزايش ساعات تدريس وکنترل رفتاردانش آموزان مفيداست اماطبيعتاً کاهش زنگ تفريح يعني زماني راکه دانش آموزان مي توانندباتعامل وبازي بايکديگربه صورت غيرمستقيم به کسب تجربيات اجتماعي ارزشمندبپردازندمحدودکند.اين محدوديت به خصوص ازاين نظرداراي عواقب منفي است که بسياري ازکودکان ونوجوانان به علت زندگي درآپارتمان هاي کوچک ومحدوديت فيزيکي محيط زندگي فرصت تعامل وبازي باهمسالان خودراندارند.ازطرفي حمل ونقل بسياري ازدانش آموزان بااتوبوس به مدرسه فرصت بازي بادوستان راازآنان مي کيرد.لذا ضروري است براي کودکان ونوجوانان فرصت هايي به وجودآيدتازماني رادرروزبتواننددرمحيطي آزادبه تعامل وبازي بايکديگربپردازند. ديدگاههاي مربوط به مديريت زنگ تفريح مي تواندفرصت ارزشمندي براي تقويت مهارت هاي اجتماعي دانش آموزان واستقلال آنان ازبزرگسالان فراهم آورد. ازطرفي وجودمسايل انضباطي درزنگ تفريح اين گرايش رادربعضي ازمديران ومسئولين به وجومي آوردکه باکاهش اين زمان ياکنترل بيشتردانش آموزان آرامش وامنيت بهتري رادرمدرسه تضمين نمايند.بدين ترتيب بزرگسالان مدرسه نقش مهمي براي رفع تضاد فوق به عهده دارند. درمديرت زنگ تفريح دوديدگاه مطرح است : 1-ديدگاه مداخله گر 2-ديدگاه غيرمداخله گر ديدگاه مداخله گرمعتقدبه مديريت مستقيم رفتاردانش آموزان درزنگ تفريح ،ايجادتغييراتي در حياط وزمين مدرسه وآموزش بازي هاي سالم وبي خطراست . انتقاد وارد به اين ديدگاه اين است که با اين نوع مديريت آزادي دانش آموزان و فعاليت هاي خود به خودآنان که ازنظراجتماعي مفيداست محدودمي شود. اماديدگاه دوم که مداخله گراست معتقداست که دانش آموزان درزنگ تفريح بايدکاملاً آزادباشندتابتوانندبه فعاليت هاوبازي هاي موردعلاقه خودبپردازند.دنباله روي ازاين ديدگاه نيزممکن است درمواردي به رشدفرهنگ ضدمدرسه منجرشود.استفاده ازآزادي منجرمي شودکه اين امرمي تواندبه خصوص اثرمخربي بريادگيري دانش آموزان داشته باشد. نوآوري هايي درزمينه بهبودزنگ تفريح درسالهاي اخيردربسياري ازکشورهاي پيشرفته نوآوري هايي درجهت بهبودرفتاردرکلاس وحياط مدرسه انجام شده وروش هاي جديدبراي مديريت زنگ تفريح به خوبي درجهت کاهش رفتاراختلال زا مورد استفاده قرارمي گيردکه به برخي ازآنهااشاره مي شود. 1-بهبودرفتاردرسطح سازمان، کلاس ودرس 2-بهبودرفتاردر دانش آموزان ازطريق جلب مشارکت آنان دربازسازي حياط ومحوطه بازي 3-بهبودرفتارازطريق بهبودروابط بين دانش آموزان 4-بهبودرفتاردانش آموزان ازطريق آموزش معلمان وبهبود جو مدرسه نتيجه گيري باتوجه به زمان کم زنگ تفريح درمدارس اين زنگ مي تواند اثرات بسياري در بالابردن روحيه دانش آموزان داشته باشد و اين هدف زماني محقق مي شودکه ازيک پشتوانه قوي مديريتي برخوردارباشد. به طورخلاصه لازمه مديريت صحيح زنگ تفريح اتخاذسياست کلي انضباطي بامشارکت همه عوامل ذينفع درمدرسه است .همان طورکه اشاره شدنمي توان انتظارداشت که رفتاردانش آموز پرخاشگر درحياط مدرسه بدون توجه به شرايط کلاس ،نحوه پذيرش اودرگروه ،رابطه وي باهمسالان وشرايط خانوادگي تشخيص داده شود.بااقدامات تنبيهي وتشويقي رفتارنامناسب ريشه کن گردد.راه حل مشکل مداخله درسطوح مختلف وتوجه به جنبه هاي مختلف زندگي درمدرسه است . علاوه بررهبري قوي ومثبت مديروکادرآموزشي ،جو وروحيه اي درمدرسه بايدباشدکه مشوق اهداف وارزش هاي مشترک بين دانش آموزان ،معلمان واوليا باشد. داشتن انتظار بالا از دانش آموزان ،مشارکت دادن آنان درزندگي وامورمدرسه ،برقراري نظام تشويقي براي کسب موفقيت ،تمرکزبرپيشرفت تحصيلي ورفتاري وايجادمحيط فيزيکي جذاب ازعوامل ديگري است که مي تواند ضامن موفقيت مدرسه درزمينه هاي مختلف به خصوص رفتاري باشد. در پايان نيز بايد به اين مطلب اشاره نمودکه مشابه زنگ تفريح در مدارس ايران بسياري ديگر از جنبه هاي زندگي در مدرسه نيازمند توجه و تجديد نظراست و اين تجديد نظر بايد با همکاري و هم فکري مسئولان آموزش و پرورش ،معلمان وبه خصوص دانش آموزان و اولياء آنان انجام گيرد.(منبع : وبلاگ معلم پژوهنده٬ نوشته : قادر معروف مولا)